Onderzoek naar de uitvoering en financiële impact van circulaire bouwknopen

Innovatiedoel
Na een eerste grote uitdaging voor de uitvoerder, met name die van het energiebewust bouwen (in praktijk omzetten van de EPB-regelgeving), staat deze uitvoerder op dit moment voor een volgende uitdaging, met name het milieubewust bouwen.
In de evolutie om op energetisch vlak steeds performanter te (ver)bouwen daalt de milieu-impact van de primaire energie voor verwarmen/koelen en weegt de milieu-impact van de toegepaste materialen steeds meer door. Een groot potentieel in de verantwoorde omgang met ons klimaat zit dus in de reductie van de milieu-impact van bouwmaterialen en bouwmethoden. Vandaag situeren onderzoeksresultaten binnen circulair bouwen zich in hoofdzaak rond ontwerp- en aanbestedingsgerichte aspecten; LCA, tools voor het bepalen van de ambitieniveaus, circulaire bestekken, enz. De beoogde circulaire ambities hebben echter enkel impact op ons klimaat en leefomgeving bij een correcte uitvoering ervan. Hier ontbreekt vandaag gebundelde, praktijkgerichte kennis over. We richten ons in voorliggende aanvraag op de gebouwschil omdat hier, op materiaalniveau, de bestaande wetgeving omtrent energie-efficiëntie (EPB-regelgeving) en de nieuwe circulaire materialen elkaar ontmoeten. Bij de uitvoering van een bouwwerk is een bouwknoop (= aansluiting tussen schildelen bv. de aansluiting tussen gevel en dak) het meest complex omwille van zijn 3 dimensionele vormgeving. Vandaag is de kennis over de circulaire aspecten van bouwcomponenten versnipperd: over hun (al dan niet) biologische afkomst, hun recyclagecontent losmaakbaarheid prijs DIt gebrek aan overzicht bemoeilijkt directe, technische of financiële vergelijking met de gekende materialen klassieke verbindingsmethoden Wat zijn de uitdagingen voor een uitvoerder van een circulaire gebouwen? - Materiaalkennis; de uitvoerder moet kennis hebben van de kenmerken, inzetbaarheid en plaatsingsvoorschriften van zowel nagegroeide materialen als gerecycleerde materialen. Nagroeibare materialen zijn immers, qua grondstofvoorraad, oneindig en nemen CO2 op tijdens hun groei en herbruikte en gerecycleerde materialen hebben een positieve invloed op de milieu-impact van het materiaal. - Technische vaardigheden: Naast montage worden demontage en remontage belangrijk om hergebruik of selectieve sloop te faciliteren. De uitvoerder moet kennis hebben van verschillende montage en demontabele systemen, wat de impact is op de demontagegraad en hoe deze toegepast kunnen worden in de gebouwschil. - Financiële calculatie: Wat is de kostprijs die verbonden is aan de toepassing van circulaire bouwmethoden en circulaire bouwmaterialen? Hoe verhouden ze zich ten opzichte van de uitvoering volgens klassiek gekende bouwmethoden en bouwmaterialen? En zijn er financiële voordelen op lange termijn? Dit met als doel succesvol deel te nemen aan een circulaire aanbesteding (met Total Cost of Ownership als criterium, of in bouwteam) en succesvolle uitvoering van het project. Het is de doelstelling van voorliggende aanvraag om de praktijkgerichte kennis over bio-gebaseerde en gerecycleerde materialen te verhogen, verbindingsmethoden met een hoge demontage potentieel te documenteren en situeren tegenover gekende alternatieven, een financiële calculatie mogelijk te maken. In de loop van het project zullen we hands-on output ontwikkelen, om zo drempels weg te werken (risico-aversie) en aan de bouwsector meer vertrouwen te geven om met deze circulaire materialen en losmaakbare verbindingen aan de slag te gaan.

De transitie naar een meer circulaire bouwsector vereist meer dan beleidsambities en theoretische principes. In de dagelijkse ontwerp- en uitvoeringspraktijk staan circulaire keuzes vaak onder druk door onzekerheid over prestaties, kosten, aansprakelijkheid en toepasbaarheid. Het onderzoeksproject circulairebouwknopen.be vertrok vanuit deze spanningsvelden en sloeg een brug tussen circulaire ambities en de realiteit van het bouwproces. Het project had als doel circulaire bouwpraktijken te versterken door toepasbare, onderbouwde en vergelijkbare kennis te delen met het werkveld.
Concreet werden in dit project circulaire bouwmethodes met een hoog demontagepotentieel systematisch vergeleken met gekende, lineaire alternatieven. Deze vergelijking gebeurde op het vlak van milieu-impact (LCA), financiële aspecten en procesmatige eigenschappen zoals losmaakbaarheid, telkens over de verschillende levensfasen van een specifieke opbouw. Dit resulteerde in hands-on output in de vorm van 49 analyseerbare en onderling vergelijkbare opbouwen. Op die manier wordt de bouwsector in staat gesteld om op een onderbouwde en consistente manier met circulaire materialen en losmaakbare verbindingen aan de slag te gaan. De opgebouwde kennis werd ontsloten via een website circulairebouwdetails.be, met als kernfunctionaliteit een database waarin geanalyseerde opbouwen kunnen worden vergeleken en bestudeerd over hun volledige levenscyclus.
Aan het einde van het project kan worden vastgesteld dat circulairebouwknopen.be erin slaagde om complexe thema’s zoals levenscyclusanalyse, losmaakbaarheid en kostenstructuren te vertalen naar een toegankelijke en praktijkgerichte kennisomgeving. De combinatie van technische onderbouwing, visuele ondersteuning en continue betrokkenheid van het werkveld resulteerde in een platform dat door de sector als relevant en bruikbaar wordt ervaren. Door expliciet in te zetten op vergelijkbaarheid en transparantie draagt het project bij aan het verminderen van onzekerheid en risico-aversie rond circulair bouwen.
Het project toont aan dat circulaire bouwprincipes niet losstaan van de dagelijkse ontwerp- en uitvoeringspraktijk, maar net versterkt kunnen worden door ze te verankeren in concrete details en onderbouwde keuzes. Door opbouwen centraal te stellen als analysekader werd een brug geslagen tussen abstracte duurzaamheidsdoelstellingen en de realiteit van de werf. Op die manier levert circulairebouwknopen.be niet alleen kennis, maar ook een methodiek die verdere ontwikkeling en opschaling mogelijk maakt.