Praktijkgerichte strategieën voor begrijpend lezen (LeesKracht)

Dit project ontwikkelt een wetenschappelijk onderbouwde, praktijkgerichte training voor de educatieve bachelor secundair onderwijs. Studentleerkrachten leren hierin effectieve leesstrategieën toepassen, wat hun eigen leesvaardigheid en leesbegrip versterkt. Door hun eigen leesproces beter te begrijpen en te beheersen, zijn zij beter in staat om leesstrategieën doelgericht in te zetten in hun toekomstige lespraktijk. Het project bevordert zo de professionalisering van (toekomstige) leraren en ondersteunt de implementatie van effectief leesonderwijs. 

PROBLEEMSTELLING – Begrijpend lezen is een essentiële vaardigheid die een grote invloed heeft op schoolsucces en maatschappelijke participatie. Onderzoek toont aan dat het begrijpen van teksten een complex cognitief proces is dat verschillende mentale activiteiten vereist, zoals informatieverwerking, verbanden leggen en betekenisconstructie (Catts, 2009; Castles, Rastle & Nation, 2018). In opdracht van de Vlaamse Onderwijsraad werd de complexiteit van het begrijpend leesproces op basis van de recente praktijkgerichte literatuurstudie voor onderwijsonderzoek in kaart gebracht. Het daaruit volgende model brengt vier kernaspecten samen – activiteiten, tekst, lezer en de socioculturele context. De verschillende processen en de onderlinge interacties tussen deze componenten beïnvloeden samen het begrijpend lezen.  
Ondanks het belang van begrijpend lezen, ervaren veel leerlingen en volwassenen die instromen in hoger onderwijs hier moeilijkheden mee. Uit recente studies blijkt dat bijna een kwart van de Vlaamse 15-jarigen onvoldoende leesvaardigheid behaalt om zelfstandig alledaagse leesproblemen op te lossen (PISA 2022), dat slechts 67% van de A-stroom en 55% van de B-stroom leerlingen in het 2e secundair de eindtermen voor leesbegrip behalen (Vlaamse Toetsen 2024) en ook dat jongere leerlingen eveneens ondermaats scoren: Vlaamse leerlingen gingen bij de PIRLS-test in 2021 vier maanden achteruit t.o.v. 2016. De kloof tussen laag- en hooggeletterden groeit in Vlaanderen, en meer dan de helft van alle kortgeschoolde volwassenen is laaggeletterd (PIAAC 2023).  Op Vlaams niveau wordt het belang van het Nederlands beaamd. De Vlaamse regering zet bv. het Leesoffensief (Heyvaert, 2021) verder (Vlaams Regeerakkoord 2024-2029) en de Vlaamse Onderwijsraad (2025) bereidt momenteel een nieuw advies rond geletterdheidsvaardigheden bij volwassenen voor.  
Eén van de vijf sleutels voor effectieve begrijpend lezen – naast functionaliteit (betekenisvolle leesopdrachten), interactie, leesmotivatie en transfer – is strategie-instructie waarop we in dit project willen focussen. Expliciete instructie in leesstrategieën is namelijk belangrijk om lezers te helpen de complexe mentale processen die belangrijk zijn bij het begrijpend lezen efficiënt en effectief uit te voeren en gepast in te zetten. Hoewel effectief begrijpend lezen een samenspel is van cognitieve en metacognitieve leesstrategieën zullen we voor de haalbaarheid van dit PWO-project focussen op één bepaalde leesstrategie-instructie dat bepaald zal worden tijdens werkpakket 1 (Literatuurverkenning en behoefteanalyse).  Cognitieve leesstrategieën omvatten onder andere vragen stellen, tekstinhoud visualiseren via een schema, voorstelling of prent, verbindingen maken met voorkennis, samenvatten, tekststructuur herkennen. Metacognitieve leesstrategieën verwijzen naar strategieën zoals tekstoriëntatie en leesdoelen stellen, begrip bewaken en verhelderen (Gobyn et al., 2019).
ONDERZOEKSVRAGEN –  
Welke leesstrategieën zijn het meest noodzakelijk voor het leerproces van studentleraren (uit de educatieve bacheloropleiding)? Welke leesstrategieën kunnen effectief gemeten worden met behulp van eye-tracking? 
Op welke manier kunnen studentleraren optimaal getraind worden in het toepassen van effectieve leesstrategieën? 
Hoe kunnen effectieve leesstrategieën vertaald worden naar een praktisch trainingsprogramma voor studentleraren?  
METHODOLOGIE – 
Een literatuurstudie en behoefteanalyse (via bv. expertinterviews en/of een survey bij lesgevers/studenten) naar effectieve leesstrategieën en het meten van leesprocessen door middel van eye-tracking.  
Vervolgens wordt via de methode van educational design research een training ontwikkeld. Hierbij wordt op een iteratieve manier informatie verzameld, ontwikkeld en geëvalueerd. Deze training wordt vervolgens via een experiment in de educatieve bachelor secundair onderwijs getest. We zullen hiervoor werken met een nulgroep van 10 studenten die de training niet krijgen en een testgroep van 10 studenten die de training wel krijgen.