Sustainable AI: verantwoord AI

Verantwoord AI-gebruik begint bij de gebruiker

Artificiële intelligentie (AI) is uitgegroeid tot een vaste waarde in ons dagelijks leven en op de werkvloer. Burgers gebruiken AI om informatie op te zoeken, teksten te schrijven of beelden te genereren. Softwareontwikkelaars zetten AI steeds vaker in om software te ontwikkelen, programmeercode te schrijven, software te testen en technische oplossingen uit te werken. AI biedt enorme kansen om efficiënter en creatiever te werken, maar roept tegelijk belangrijke vragen op:

• Welke informatie kan je veilig delen met AI?

• Wat gebeurt er met ingevoerde gegevens?

• Hoe ga je als organisatie verantwoord om met AI?

De maatschappelijke discussie focust vaak op de technologie zelf. Dit project vertrekt vanuit een ander uitgangspunt: verantwoord AI-gebruik begint niet bij de technologie, maar bij de gebruiker. Technologie alleen maakt AI niet betrouwbaar. Betrouwbare AI vraagt gebruikers die begrijpen welke keuzes ze maken wanneer ze AI gebruiken.

Waarom dit project?

AI-geletterdheid wordt internationaal steeds vaker beschouwd als een essentiële competentie voor burgers en professionals. Zowel de OESO als de Europese AI Act benadrukken dat gebruikers over voldoende kennis, vaardigheden en attitudes moeten beschikken om AI op een kritische en verantwoorde manier te gebruiken.

Toch weten we vandaag nog weinig over hoe mensen daadwerkelijk omgaan met AI tijdens het gebruik ervan. Begrijpen zij wat er gebeurt met de informatie die zij invoeren? Herkennen zij de risico's van privacy, datadeling, auteursrecht, informatiebeveiliging of shadow AI? En vertalen zij dat inzicht ook naar hun gedrag? Dit project wil die kloof verkleinen door zich te richten op het AI-bewustzijn van gebruikers. De centrale onderzoeksvraag luidt: Hoe kan AI-bewustzijn van gebruikers worden begrepen, gemeten en versterkt om verantwoord AI-gebruik bij burgers en softwareontwikkelaars te ondersteunen?

AI-bewustzijn gaat daarmee verder dan kennis alleen. Iemand kan weten dat AI-systemen gegevens opslaan of gebruiken voor modeltraining, maar toch gevoelige persoonsgegevens, bedrijfsinformatie of broncode delen. Verantwoord AI-gebruik vraagt daarom niet alleen kennis, maar ook bewustzijn dat zich vertaalt in weloverwogen keuzes.

Twee doelgroepen, één uitdaging

Het project richt zich op twee complementaire doelgroepen:

1. Burgers
   Steeds meer burgers gebruiken AI in hun dagelijkse leven. Zij delen daarbij vaak onbewust persoonsgegevens of andere gevoelige informatie. We onderzoeken hoe burgers omgaan met AI en hoe hun AI-bewustzijn kan worden versterkt zodat zij beter geïnformeerde keuzes kunnen maken.

2. Softwareontwikkelaars
   Softwareontwikkelaars behoren tot de meest intensieve professionele gebruikers van AI. Zij gebruiken AI tijdens het ontwikkelen van software, maar delen daarbij soms ook onbewust vertrouwelijke broncode, bedrijfsinformatie of interne documenten. Tegelijk beschikken veel organisaties nog niet over duidelijke richtlijnen voor verantwoord AI-gebruik. Vandaag bestaat bovendien geen systematisch beeld van AI-gebruik en AI-bewustzijn binnen de Vlaamse softwaresector. Dit project brengt die evolutie voor het eerst systematisch in kaart.

Wat doen we?

Het project combineert praktijkgericht onderzoek met ontwerpgericht ontwikkelen. We ontwikkelen stap voor stap:

• Een gevalideerd meetinstrument om AI-bewustzijn en verantwoord AI-gebruik te meten;

• De jaarlijkse AI Developer Barometer Vlaanderen;

• Een adaptief leerplatform dat burgers en softwareontwikkelaars ondersteunt bij het maken van geïnformeerde keuzes;

• Praktische aanbevelingen voor burgers, organisaties en softwareontwikkelaars.

Het leerplatform wordt ontwikkeld op basis van wetenschappelijke inzichten en iteratief getest bij beide doelgroepen. De feedback uit deze pilootstudies wordt gebruikt om zowel het platform als het meetinstrument verder te verfijnen.

Samenwerking met het werkveld

Het project wordt ontwikkeld in nauwe samenwerking met bedrijven en organisaties.

Een adviesraad met vertegenwoordigers uit het werkveld begeleidt het onderzoek en geeft feedback op de ontwikkeling van het leerplatform, de onderzoeksinstrumenten en de resultaten. Statik, North Star AGI en de Vlaamse AI Academie engageerden zich al als adviseur.

Daarnaast volgen we de ontwikkelingen rond AI en systeeminnovatie binnen VLAIO en de Vlaamse Hogescholenraad actief op en verkennen we samen met externe partners mogelijkheden voor vervolgonderzoek en verdere valorisatie.

PROBLEEMSTELLING - 

AI-technologie biedt indrukwekkende mogelijkheden, maar brengt ook grote maatschappelijke uitdagingen met zich mee, zoals privacy, desinformatie, sociale vooroordelen, veiligheid en ecologische duurzaamheid. Dit project focust op de klimaatimpact van AI, in het bijzonder de ecologische voetafdruk van grootschalige AI-modellen en datacentra. Die verbruiken veel energie en grondstoffen, vaak afkomstig uit niet-hernieuwbare bronnen, wat leidt tot een stijgende CO₂-uitstoot wereldwijd. Het doel van het project is om AI-gebruikers bewust te maken van deze impact en hen via een leerplatform aan te zetten tot duurzamer gebruik van AI.  

ONDERZOEKSVRAGEN –  

• Hoe meten we op betrouwbare wijze het bewustzijn over AI-duurzaamheid bij consumenten en bedrijven?  

• Hoe kwantificeren we de energie- en grondstoffenconsumptie van populaire AI-functies?  

• Hoe visualiseren we deze Kritieke Prestatie-Indicatoren (KPI’s) live en gebruiksvriendelijk in een online platform?  

• Hoe integreren we interactieve demonstraties van duurzame AI-engineering (open-source, edge-deployment, model-compressie) in het platform?