Werken: aan de slag met communicatieve uitdagingen

Optimale participatie is een grondbeginsel uit het VN-verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap (2016). Op Europees niveau wordt dit principe versterkt. De Europese Commissie streeft via haar Actieplan voor de uitvoering van de Europese Pijler van Sociale Rechten (EPSR, 2001) naar een sterk sociaal Europa tegen 2030 met een verhoogde en duurzame arbeidsparticipatie als centraal doel. In België zetten zowel de federale als Vlaamse overheid actief in op een verhoogde en duurzame instroom van personen met een arbeidsbeperking. Dit project sluit aan bij drie beleidsthema’s uit Visie Vlaanderen 2050: (1) iedereen telt mee; (2) anders nadenken over werk en loopbanen; en (3) focus op levenskwaliteit (https://www.vlaanderen.be/publicaties/visie-2050-een-langetermijnstrategie-voor-vlaanderen). Daarnaast engageerden de Vlaamse sociale partners zich in juni 2019 om het activeringsbeleid te verbreden en te versterken met een nadruk op inclusie (https://www.serv.be/serv/publicatie/akkoord-iedereen-boord). 

De huidige wetgeving gebruikt nog te vaak terminologie die (te) sterk focust op beperkingen, zoals ‘arbeidsongeschiktheid’. Toch betekent ongeschikt zijn voor bepaalde taken niet dat iemand geen enkele arbeid kan verrichten (Vansteenkiste et al., 2019). Het is belangrijk om te denken vanuit mogelijkheden. De federale en Vlaamse regeringen zetten in op inclusie, verhoogde arbeidsparticipatie, hogere levenskwaliteit en meer financiële mogelijkheden voor iedereen (Murray et al., 2021; Stiekema et al., 2018). Samen bouwen we aan een inclusieve samenleving waarin iedereen telt en kan bijdragen vanuit de eigen mogelijkheden en talenten. 

Arbeids(re)integratie heeft zowel een economische als een maatschappelijke meerwaarde. Het is een dynamisch en iteratief proces dat steeds op maat verloopt. We benaderen arbeidsparticipatie vanuit vier perspectieven: (1) de persoon zelf, (2) de werkgever; (3) de arbeidsbemiddelaar; en (4) de zorgverlener. Op microniveau (de persoon zelf) toont onderzoek aan dat (terug) werken het welbevinden van de persoon bevordert (e.g., Esteban et al., 2018). Op mesoniveau (bedrijf/werkgever) blijft waardevolle kennis behouden als werknemers terugkeren en worden kosten voor opleiding of vervanging vermeden. Op macroniveau (overheid) dalen de maatschappelijke uitgaven voor langdurige arbeidsongeschiktheid zowel direct (uitkeringen) als indirect (minder gederfde sociale bijdragen). Toch blijven de uitdagingen groot: (1) in december 2020 behoorde 6,7% van de Belgische bevolking op beroepsleeftijd tot de groep langdurige arbeidsongeschiktheid (Valsamis et al., 2022); en (2) sinds oktober 2022 zijn werkgevers verplicht om een collectief re-integratiebeleid voor langdurig zieken te voorzien, maar slechts 43% heeft er een. 

Daarbij is het streven naar diversiteit en inclusie op de werkplek een prioriteit voor vele HR- en rekruteringsteams. Diversiteit omvat overte verschillen tussen personen, zoals geslacht of origine, en coverte verschillen, zoals karakter, genderidentiteit, gevolgde opleiding, … (Idewe, organisatiescan, 2025). Communicatieve uitdagingen in spreken, schrijven, lezen of spraak/taal perceptueel verwerken, worden niet genoemd in deze beschrijving. Nochtans worden personen met communicatieve uitdagingen (zoals personen met gehoorproblemen, personen die stotteren en personen met dyslexie) hier dagelijks mee geconfronteerd op de werkvloer, wat kan leiden tot onbegrip en negatieve werkattitude bij zowel de werknemer als de werkgever. Arbeids(re)integratie verwijst vooral naar diversiteit en inclusie op de werkvloer. 

Verschillende samenhangende factoren bepalen de arbeids(re)integratie: Schwarz et al. (2018) spreken over aanpassingsvermogen, samenwerking en doelgerichtheid. Werken is een gedeeld doel waarvoor samenwerking tussen de betrokken actoren, i.e. de persoon, de werkgever, de VDAB en de zorgprofessionals, bepalend is voor het succes van duurzame tewerkstelling. De verschillende actoren moeten zich aan elkaar aanpassen zodat het doel verhoogde en duurzame arbeidsparticipatie gerealiseerd kan worden. De persoon neemt een actieve rol op binnen het eigen traject. Arbeidsparticipatie fungeert vaak als indicator voor herstel: werken helpt om meer (en weer) grip te krijgen op het leven (Godderis, 2017). Ook de werkgever wordt actief betrokken. In de hele werkcontext kunnen aanpassingen gebeuren om een inclusieve werkvloer te creëren. Daarnaast moeten werkgevers zich meer bewust zijn van bestaande ondersteuningsmaatregelen, zoals individueel maatwerk (sinds 1 juli 2023). De VDAB neemt de rol van arbeidsmarktregisseur op. Zij screenen personen en verwijzen hen gericht door naar (gespecialiseerde) begeleiding om passend werk op te nemen en vol te houden. Werken wordt gezien als een continuüm: van onbetaalde naar betaalde arbeid, van sociale economie naar regulier arbeidscircuit en van enkele uren per week naar een voltijdse job (Raamakkoord RIZIV-VICO-GTB-VDAB, 2016). Zorgprofessionals, zoals het behandelteam, de arbeidsarts, de adviserend arts en de terug-naar-werkcoördinator, ondersteunen de persoon bij het (re)integratieproces. Het betrekken van ervaringsdeskundigen kan een meerwaarde bieden. Hun getuigenissen inspireren en versterken de actoren bij het overwinnen van drempels (Mills & Kreutzer, 2016).