Off Camera II (The contemporary Photogram)

Al sinds de uitvinding van fotografie wordt het fotogram gebruikt om enkele belangrijke aspecten van deze nieuwe procedure voor het produceren van beelden zichtbaar te maken. Zo nam de Engelse uitvinder William Henry Fox Talbot bijvoorbeeld enkele fotogrammen op in zijn invloedrijke publicatie The Pencil of Nature (1844-1846). Zijn beroemde fotogram van een stuk zwart kant, waarvan één hoek lichtjes op zichzelf terugploide, was bedoeld om de kijker kennis te laten maken met twee cruciale elementen van de fotografie. Ten eerste, de introductie van het negatief (met de omkering van de licht/donker verhoudingen die het voortbracht) als het vertrekpunt van zijn specifieke fotografiemethode, en ten tweede, de extreme getrouwheid waarmee zijn op papier gebaseerde fotografische systeem het onderwerp in kwestie kon weergeven, met elk detail, elke vouw, elke lijn, netjes gegraveerd op het chemisch gesensibiliseerde papier. Meer dan het 'gewone' lensgebaseerde camerabeeld is het fotogram altijd gebruikt om de radicale breuk die fotografie installeerde met de bestaande beeldcultuur te verkennen (en te verklaren). Terwijl het ‘normale’ fotografische beeld nog steeds een aantal kwaliteiten gemeen heeft met schilderijen en tekeningen (haar vermeend 'realisme', haar afhankelijkheid van de wetten van het perspectief, enz), breekt het fotogram radicaal met deze optische conventies. Door de omkering van de toonwaarden ziet het er onnatuurlijk uit en doordat het niet gebonden is aan de wetten van het perspectief, werpt het een unheimliche blik op het (de) 'gefotogrammeerde' object(en).

Deze eigenschap van het fotogram om buiten elke visuele norm te vallen, is ook de reden waarom het een aantrekkelijke optie wordt wanneer de fotografie zelf een radicale transformatie onderging. Dit gebeurde al een eerste keer in de jaren 1920, na de culturele en morele verwoesting veroorzaakt door de Eerste Wereldoorlog, toen kunstenaars van allerlei pluimage zich wendden tot fotografie in het algemeen en het fotogram in het bijzonder om daarui een nieuwe beeldtaal te distilleren. Tegelijkertijd leidde deze hernieuwde aandacht voor het fotogram ook tot een schisma in de wereld van de fotografie zelf. Terwijl het interbellum werd gekenmerkt door een steeds hechter verbond tussen fotografie en de gedrukte pers, waardoor fotografie onder de vorm van reportage- en documentairefotografie langzaam maar zeker de norm werd, lokte het fotogram vooral kunstenaars. Hoewel fotogrammen regelmatig verschenen in populaire tijdschriften gericht op het grote publiek, werd het altijd gezien en begrepen als een specifieke niche van 'artistieke' fotografie. Dit verklaart meteen waarom de artistieke aandacht voor het fotogram nooit echt verdwenen is en ook vandaag nog steeds relevant blijft.