De Leesscan: een instant inzicht in leessterktes én groeikansen
De dalende leesvaardigheid in Vlaanderen is intussen geen nieuws meer, maar wél een groeiend probleem. Recente internationale studies zoals PIRLS (2021) en PISA (2022) tonen een consequente neerwaartse trend in zowel leesvaardigheid als leesmotivatie. En wie minder goed leest, ondervindt daar gevolgen van in álle vakken en in het dagelijkse leven. Daar wilde hogeschool Odisee iets aan doen van bij de prille start met het project De Leesscan.
Tekst: Katrien Verreyken
Startsituatie
“Lezen is geen hobby, het is een basisvoorwaarde om te functioneren in de maatschappij,” zegt Jona Hebbrecht, lerarenopleider en onderzoeker aan de Onderzoeksgroep Taalbouwers van Odisee. “Helaas tonen internationale studies aan dat zowel de leesvaardigheid als de leesmotivatie bij Vlaamse scholieren in een neerwaartse trend zit. We merkten dat veel scholen wél actie willen ondernemen, maar vaak geen zicht hebben op hun startsituatie. Dan begin je te snel te ‘doen’, zonder gedeelde visie of doelgericht plan.”
Die nood leidde tot de ontwikkeling van De Leesscan: een online reflectie-instrument voor basis- en secundaire scholen dat hen helpt een onderbouwd leesbeleid uit te tekenen. De Leesscan bevat zo’n 50 stellingen over enkele cruciale pijlers van krachtig leesonderwijs: het leesbeleid, een motiverende leesomgeving, effectieve leesdidactiek, leesbevordering, leesmonitoring en feedback. Dankzij de hulp van de onderzoeksgroep Taal, Leren, Innoveren van de Universiteit Gent werd De Leesscan ook een gevalideerd instrument.
Confronterend én bevestigend
Teams van leraren en beleid voeren De Leesscan samen in: “Dat kan met het hele team, of individueel waarna de resultaten gebundeld worden,” legt Jona uit. “De output is visueel: je ziet meteen je sterktes én waar groeikansen liggen. Het werkt als een eyeopener.”
Uit de onderzoeksfase met zo’n 200 Vlaamse scholen blijkt dat scholen zichzelf het laagst inschatten op leesbeleid en leesbevordering. Didactiek en leesomgeving scoren hoger, maar ook daar blijft marge voor verbetering.
“We zien vaak dat scholen meteen ingrijpen als resultaten tegenvallen, bijvoorbeeld bij technisch lezen”, stelde Jona vast. “Maar een duurzaam leesbeleidsplan uitwerken kost tijd. Het gaat over keuzes maken: waar willen we binnen vijf jaar staan, hoe monitoren we dat, en wie doet wat?” De reacties van scholen zijn dubbel: bevestigend én confronterend. “Ze horen: ‘We doen dit al goed’, maar tegelijk: ‘Dit laten we liggen’."
We hebben een aangepaste Leesscan ontwikkeld voor bibliotheken en ook eentje voor kinderopvang-initiatieven. Zo spreekt iedereen dezelfde taal.”
Leesmotivatie als hefboom
Volgens Jona draait het bij leescompetentie niet alleen om technisch of begrijpend lezen, maar speelt ook leesmotivatie een cruciale rol: “Het uitgangspunt van De Leesscan is dat elke leerling een competente lezer wordt, iemand die met plezier en zelfvertrouwen leest. Helaas wordt leesmotivatie nog vaak gezien als iets ‘leuks’, naast het ‘echte’ leeswerk.”
Ten onrechte, vindt Jona. “Motivatie is geen add-on. Vaardige lezers zijn vaak gemotiveerder, en omgekeerd. Leerkrachten kunnen de competenties van leerlingen versterken door bijvoorbeeld hardop te modelleren hoe ze zelf lezen en denken, teksten samen te bespreken, kritische vragen te stellen, leerlingen mee te laten zoeken naar boeken waarin ze zichzelf herkennen...”
Actie mét partners
De Leesscan is geen eindpunt, maar het begin van verandering. Odisee zag scholen grote stappen zetten, vooral wanneer ze kozen voor coaching of professionalisering ná De Leesscan. “Een mooi voorbeeld is ‘t Klavertje Vier in Sint-Martens-Bodegem,” vertelt Jona. “Die school heeft, met hulp van een externe ondersteuner, een sterk leesbeleidsplan uitgerold.” Niet toevallig zijn het scholen die het samen doen: “Eén leescoach kan niet sleuren aan een heel beleid. Het hele team moet mee.”
De Leesscan laat ook zien dat ouders en bibliotheken cruciale partners zijn. Maar scholen weten niet altijd goed hoe hen te betrekken. “Als je wil dat leerlingen meer lezen, moet je ouders meenemen in dat verhaal,” aldus Jona. “Nodig hen uit tijdens de voorleesweek of de jeugdboekenmaand. Laat zien wat je doet in de klas. Vertel waar het goed loopt, waar je kansen ziet, en hoe ze daar een rol in kunnen spelen.”
We zagen scholen met heel veel goodwill, maar zonder duidelijk vertrekpunt. Bouwen aan sterk leesonderwijs lukt beter als je weet waar je staat.”
Iedereen Leest De Leesscan werd ontwikkeld met advies van Iedereen Leest, de Taalunie, AP Hogeschool Antwerpen en UGent. Sinds 2024 neemt Iedereen Leest de coördinatie van de Leesscan op zich, waardoor het instrument breder uitgerold kan worden.
Simon Bequoye werkt als beleidsmedewerker bij Iedereen Leest, de referentieorganisatie rond lezen en leesbevordering in Vlaanderen en Brussel: “Samenwerking met scholen en universiteiten zit in ons DNA. Daarom wilden we graag met Odisee samenwerken en hun leestool mee ondersteunen.” De Leesscan kreeg ondertussen een prominente plek binnen het online leerplatform van de organisatie - de Iedereen Leest Academie -, waar onderwijsprofessionals handvaten vinden rond alle pijlers van leesbeleid.
Grotere impact
De coördinatie door Iedereen Leest heeft de impact van De Leesscan aanzienlijk vergroot. “Van januari 2024 tot juni 2025 werd De Leesscan 3.500 keer volledig ingevuld, vooral door basisscholen, maar ook door secundaire scholen,” vertelt Simon. “We volgen nauwgezet op wie de scan invult, ondersteunen onderwijsprofessionals met vragen, en verwijzen door of geven extra informatie waar nodig.”
Hij benadrukt ook de bredere toepassing van de tool: “We hebben vorig jaar een aangepaste versie ontwikkeld voor bibliotheken en onlangs ook eentje voor kinderopvanginitiatieven, zodat zij hun beleid rond leesbevordering eveneens kunnen analyseren. Zo spreken alle partners dezelfde taal en versterken ze elkaar.”
Volgens Simon is de samenwerking met Odisee een voorbeeld van hoe onderzoek en praktijk elkaar kunnen versterken: “Het was de eerste keer dat we intensief samenwerkten, maar we hebben onze partner-in-crime gevonden. We weten nu goed wat we aan elkaar hebben en we hebben duidelijk de neuzen in dezelfde richting. In september zijn we al een nieuw project opgestart rond ‘taal en kennis in interactie’, onder meer over hoe interactief voorlezen kan bijdragen aan kennisontwikkeling. Leerpunt financiert, Odisee trekt, en we zijn blij dat we opnieuw één van de partners mogen zijn.”
Belangrijkste boodschap
“Het is fantastisch om te zien hoeveel scholen er De Leesscan al hebben ingevuld,” besluit Jona. De belangrijkste boodschap uit dit project is voor haar ook meteen de grootste valkuil: “Neem je team mee! Eén leescoördinator per school kan geen leesbeleid uitrollen. Lezers maak je samen, dat kan je niet in je eentje.”
De toekomst ziet ze ambitieus: “Over vijf jaar hoop ik dat élke school inzet op krachtig leesonderwijs en dat scholen samen doelgericht werken aan competente én gemotiveerde lezers.”
Getriggerd door dit onderzoek?
Voel jij je geïnspireerd door dit spraakmakende artikel? Wil jij of jouw organisatie een stap zetten in een innovatieproces waarbij je ondersteuning kan gebruiken? Neem dan vandaag nog contact op met een Vlaamse hogeschool via bet Blikopener . Wij volgen zo spoedig mogelijk op en zetten het één en ander in beweging. Doen!
Meer weten?
Kennis delen
Onderzoekers die ook les geven, praten met hun studenten meteen over hun ervaringen. Dat is een grote meerwaarde. Uit onderzoek halen de verschillende partijen voordeel: de bedrijven die op de eerste lijn staan tijdens het onderzoek, de hele sector, de studenten die de informatie uit eerste hand krijgen en de studenten die in latere jaren volgen en de cases in hun curriculum krijgen.
Nog spraakmakers?
Smaakt dit interview naar meer? Is je honger naar kennis niet te stillen? Wil je weten hoe andere onderzoekers en bedrijven hebben samengewerkt om innovatieve ideeën om te zetten naar impactvolle projecten?
IMPACT Onderwijs
Met deze uitgave willen de Vlaamse hogescholen graag een aantal projecten in de kijker zetten. Zo kom je het wat en hoe te weten, en ontdek je de impact van ons innoverend hoger onderwijs. Het is de bedoeling jou als lezer, te inspireren en te laten nadenken over hoe een hogeschool jouw organisatie of onderneming kan helpen om de volgende stap te nemen in jouw innovatieproces.
