Ga verder naar de inhoud

EcoZoo: hoe filosofie kinderen laat nadenken over duurzaamheid.

Duurzaamheid is een van de grootste uitdagingen van onze tijd. Toch blijft het in het onderwijs vaak bij losse acties: een opruimcampagne hier, een posterwedstrijd daar. Maar hoe bereik je dat jongeren ook echt nadenken over duurzaamheid, en niet zomaar slogans reproduceren? Het praktijkgerichte onderzoeksproject EcoZoo van Odisee Hogeschool gooit het over een totaal andere boeg. In plaats van les te geven, stellen de leerkrachten hier vragen. En het resultaat? Leerlingen die écht gaan reflecteren, filosoferen en zelf betekenis geven aan wat ‘duurzaam’ voor hen betekent.

Tekst: Katrien Verreyken

ODS SPRKMKR 05 2025

Filosoferen als hefboom
Laura Van den Broeck is coördinator van onderzoekscentrum Exploratio, verbonden aan de lerarenopleiding van Odisee. Steven Raeman is filosoof en leerkracht aan het Atheneum in Brussel. Binnen het EcoZoo-project is hij verantwoordelijk voor het uitproberen van de methodiek in 24 Vlaamse klassen – van lagere school tot eerste graad secundair – en drie lerarenopleidingen.

“We wilden af van het top-down karakter van klassieke duurzaamheidseducatie,” vertelt Steven. “Je ziet overal posters hangen over afval scheiden, maar dat gaat vaak het ene oor in en het andere uit. Kinderen herhalen wat ze moeten zeggen, zonder dat het echt binnenkomt. Bij EcoZoo vertrekken we vanuit de vraag: Wat is afval eigenlijk? Maakt de natuur ook afval? En dan begint het denken.”

Meer dan een lespakket
EcoZoo is geen lespakket in de klassieke zin van het woord. Het bestaat uit een aantrekkelijke set filosofische kaartjes, oefeningen en werkvormen, ontworpen om het denken van kinderen aan te wakkeren. Thema’s als consumptie, klimaat, biodiversiteit en welvaart worden onderzocht via speelse werkvormen.

“Systeemdenken, waardenontwikkeling en duurzaamheidsattitude vormen de drie kerncompetenties die we willen stimuleren,” legt Laura uit. “Een sprekende oefening om dat te illustreren is die met de vijf bekertjes water en de vijf personages: een baby, een wetenschapper, een landbouwer, een vrouw met koorts, en een hond. De vraag: hoe verdeel je het water over de 5 levende wezens? Een simpele oefening die kinderen diep laat nadenken over rechtvaardigheid, waarden en schaarste.”

Durf als leerkracht los te laten en zet de vraag centraal.”
ODS STEVEN RAEMAN DSC0459
Steven Raeman
Atheneum Brussel

Om het EcoZoo-project te testen, waren de filosofische sessies intensief, maar lonend, aldus Steven. “Elke klas werd drie keer bezocht: een keer om het voor te doen, een keertje samen met de leerkracht, en tot slot observeren hoe de leerkracht het zelf aanpakt. Je merkt als gespreksleider meteen waar de denkfouten en hiaten bij de leerlingen zitten. Soms komen misconcepties boven die je dan later in een kennisles kan bijsturen. Of omgekeerd: eerst kennis aanreiken, en daarna kritisch bevragen.”


De aanpak vereist wel een zekere mentaliteitsverandering bij leerkrachten in spe, merkten de onderzoekers op. “In het begin vinden veel studenten in opleiding dat filosoferen over duurzaamheid wel moeilijk,” ondervond Laura.

“Ze zijn bang om het klasmanagement te verliezen. Maar net door die filosofische aanpak creëer je een veilige context. Leerlingen leren luisteren naar elkaar, hun gedachten uitspreken, en ze ervaren dat hun mening ertoe doet.”

Gemeenteschool De Kriek
Een school die de EcoZoo-aanpak enthousiast in de praktijk brengt, is gemeenteschool De Kriek in Schaarbeek. Leerkrachten Katelijn Tilley (6e leerjaar) en Tineke Debuyst (5e leerjaar) kwamen via Schoolpodium Noord in contact met Steven Raeman. “We zijn intenser beginnen werken rond taalvaardigheid op school en merkten dat filosofie een ideaal hulpmiddel is om taal op een creatieve en eigen manier te gebruiken,” vertelt Katelijn. “De EcoZoo-kaarten zijn laagdrempelig, visueel aantrekkelijk en thematisch gelinkt aan duurzaamheid – iets wat in het DNA van onze school zit.” Tineke vult aan: “Duurzaamheid is bij ons geen losstaand thema, maar een van de kernwaarden van onze groene school, naast identiteit en verbondenheid. Dat dat alles samenkwam in de EcoZoo-aanpak, was verdiepend en waardevol.”

De school besloot het filosoferen structureel te verankeren. “Om de twee weken houden we in alle jaren een ‘filosofiekwartiertje’ in de klas,” zegt Tineke. “We merken dat kinderen het heel graag doen, vooral omdat er geen juiste antwoorden zijn, waardoor alle hoofden aan het werk gaan. En door de verschillende werkvormen – tekeningen, post-its, werken met kleuren of observatiecirkels – worden ook minder talige leerlingen aangemoedigd om deel te nemen."

We creëren ruimte om te twijfelen, om écht te denken.”
ODS LAURA VAN DEN BROECK DSC0462
Laura Van den Broeck
Odisee

"We zien leerlingen die normaal amper participeren, openbloeien. De EcoZoo-kaarten helpen zowel de kinderen als de collega’s om de koudwatervrees voor het filosoferen te overwinnen.” vult Katelijn aan.

“Het draait niet alleen om spreken, maar ook om luisteren, reflecteren en samen denken”, meent Tineke. “De EcoZoo-kaarten helpen ons om het denken systematisch op te bouwen. Het debatteren en filosoferen is nu ook in ons schoolwerkplan geïmplementeerd.”


Niet heiligmakend, wel impactvol
EcoZoo is geen mirakeloplossing, maar wel impactvol: “Als de klascontext niet veilig is, werkt het niet,” erkent Steven. “In een klas zonder vaste leerkracht of met veel gedragsproblemen kan een filosofische sessie falen. Maar in de meeste gevallen was de respons overweldigend positief. Kinderen vroegen achteraf vaak: ‘Wanneer doen we dit nog eens?’ Ze zijn verrast door wat hun klasgenoten denken. En ze hebben vaak niet het gevoel dat ze aan het leren zijn, terwijl ze dat net wel doen.”

De methodiek werd ondertussen geïntegreerd in de lerarenopleidingen van Odisee en PXL, en zelfs internationaal opgepikt via een samenwerking met Green Schools Ireland. “We presenteerden EcoZoo voor P4C, de Europese vereniging voor ‘Philosophy for Children,” vult Steven aan, en vorige maand mocht ik spreken over onze duurzame filosofische dialoog met kinderen op de SOPHIA Network Meeting in Malta.”

“Als ik mag dromen,” zegt Laura, “dan zie ik ook een Erasmus+ project, én een kinderboek over duurzaamheid, gebaseerd op de uitspraken van de kinderen zelf. Hun stem moet meer gehoord worden.” “En ik hoop dat de overheid onze EcoZoo-Edubox over zo veel mogelijk scholen wil helpen verdelen, zodanig dat leerkrachten er massaal mee aan de slag kunnen,” aldus Steven.

Oproep tot twijfel
In een onderwijssysteem dat vaak gericht is op juiste antwoorden en snelle prestaties, pleit EcoZoo voor iets radicaal anders: vertraging, twijfel, verbinding en onderzoek. “Ons onderwijs is heel erg gericht op antwoorden geven,” besluit Laura. “Maar wat als we nu eens vertrokken vanuit vragen? Als iedereen zeker is van zichzelf, is er weinig ruimte voor gesprek. Maar als je écht wil leren denken, moet je ook durven twijfelen aan je eigen overtuigingen.” Of, zoals Steven afsluit: “Durf als leerkracht los te laten. Je hoeft niet altijd het juiste antwoord te hebben. Soms is een goede vraag veel krachtiger.

CONTACTNAME

Getriggerd door dit onderzoek?

Voel jij je geïnspireerd door dit spraakmakende artikel? Wil jij of jouw organisatie een stap zetten in een innovatieproces waarbij je ondersteuning kan gebruiken? Neem dan vandaag nog contact op met een Vlaamse hogeschool via bet Blikopener . Wij volgen zo spoedig mogelijk op en zetten het één en ander in beweging. Doen!

Meer weten?

TM Onderzoek

Kennis delen

Onderzoekers die ook les geven, praten met hun studenten meteen over hun ervaringen. Dat is een grote meerwaarde. Uit onderzoek halen de verschillende partijen voordeel: de bedrijven die op de eerste lijn staan tijdens het onderzoek, de hele sector, de studenten die de informatie uit eerste hand krijgen en de studenten die in latere jaren volgen en de cases in hun curriculum krijgen.

Hier wil ik meer over weter!
Spraakmakers overview

Nog spraakmakers?

Smaakt dit interview naar meer? Is je honger naar kennis niet te stillen? Wil je weten hoe andere onderzoekers en bedrijven hebben samengewerkt om innovatieve ideeën om te zetten naar impactvolle projecten?

Andere straffe projecten
PUBLICATIE IMPACT N04

IMPACT Klimaat en schone energie

Met deze uitgave willen de Vlaamse hogescholen graag een aantal projecten in de kijker zetten. Zo kom je het wat en hoe te weten, en ontdek je de impact van ons innoverend hoger onderwijs. Het is de bedoeling jou als lezer, te inspireren en te laten nadenken over hoe een hogeschool jouw organisatie of onderneming kan helpen om de volgende stap te nemen in jouw innovatieproces.

Download hier het magazine
VLAIO Vlaamsehogescholenraad v4