Kleu(te)rRijk: kleur bekennen in de kleuterklas
In Vlaamse kleuterklassen zien we nog vaak dezelfde beelden: witte gezinnen, een juf zonder hoofddoek, een westers ingerichte huishoek. Maar dat beeld klopt allang niet meer met de realiteit. Daarom ontwikkelden Hajjar Ben Sliman-Ghomari, Kato Luyckx en Eva Dierickx, lerarenopleiders en onderzoekers bij AP Hogeschool, Kleu(te)rRijk: een professionaliseringstraject dat leerkrachten ondersteunt om intercultureel en antiracistisch te werken in de kleuterklas. Hun boodschap is duidelijk: kleuters zien wél kleur, en we helpen hen best bij het ontwikkelen van een sterk zelfbeeld en een open wereldbeeld.
Tekst: Katrien Verreyken
Kinderen bloeien open als ze zichzelf terugzien in de klas.”
Microsamenleving
Het onderzoeksproject Kleu(te)rRijk groeide uit concrete ervaringen van de onderzoekers. “Ik merkte dat sommige kindjes verbaasd reageerden als ze iemand van kleur zagen in een prentenboek,” vertelt Kato Luyckx. “Dat raakte me. Voor veel kinderen is het belangrijk zichzelf te herkennen in verhalen. Maar het aanbod in Vlaanderen is beperkt. Nochtans is die fase cruciaal voor de ontwikkeling van hun zelfbeeld én voor de manier waarop ze naar verschil kijken.”
Onderzoek toont dat jonge kinderen al op erg jonge leeftijd etnisch-raciale verschillen opmerken. “De omgeving speelt daarbij een grote rol”, weet Hajjar Ben Sliman-Ghomari. “Als kinderen overal dezelfde beelden zien, internaliseren ze wat ‘normaal’ is. In een analyse – door mijn studenten – van meer dan 2500 prentenboeken in 16 klassen bleek meer dan 90 procent over witte jongens te gaan. Kinderen van kleur kwamen amper voor – en als ze al opdoken, dan vaak in een bijrol. Dat kan niet: representatie van de samenleving moet terugkomen in de klas.”
Wie kleur negeert, reikt kinderen geen taal aan om over verschil te praten.”
Vensters én spiegels
Kleu(te)rRijk reikt leerkrachten concrete handvatten aan in de vorm van een inspirerende masterclass ‘Intercultureel en antiracistisch kleuteronderwijs’. Frieke Timmerman, kleuterleerkracht in de superdiverse basisschool Brugge Centrum, paste de inzichten meteen toe. “Toen ik het met mijn klasje over het thema Familie wilde hebben, vond ik alleen maar boeken over typische Vlaamse gezinnen. Gelukkig kon ik ook een mooie foto van een Afghaanse moeder met een hoofddoek tonen, en toen riepen enkele kindjes spontaan ‘mama!’ – dát creëert herkenning én verbinding.”
Sinds haar deelname aan de masterclass zoekt Frieke actief naar die herkenning. “Zo heb ik ‘Jul de witte klaspop’ vervangen door een donkere meisjespop met vlechtjes, en een sari en een hijab als kleertjes. Zulke kleine dingen maken een wereld van verschil. Kinderen bloeien open als ze zichzelf terugzien in de klas.”
“In de klassen hebben we spiegels en vensters nodig”, verduidelijkt Kato. “Spiegels om jezelf te herkennen, vensters om naar de wereld van de ander te kijken.”
Van diversiteitsstilte naar dialoog
Eén van de grootste obstakels in het kleuteronderwijs is het – vaak onbewuste – idee dat het beter is om diversiteit in huidskleur of afkomst niet te benoemen. “Onze collega Eva Dierckx noemt dat in het boek ‘Sssst.. dat mag je niet zeggen’ (over hoe je jonge kinderen zonder vooroordelen kan opvoeden nvdr) treffend ‘diversiteitsstilte’,” zegt Hajjar. “We leven in een samenleving met machtsverhoudingen. Die ontkennen is niet neutraal; het bevestigt net de norm. Het is belangrijk om verschillen te benoemen, zonder ze te problematiseren.”
Kato vult aan: “Wie ‘kleur’ negeert, reikt kinderen geen taal aan om over verschil te praten. Je geeft de boodschap dat het taboe is. En dan leren ze al vroeg dat sommige thema’s ongemakkelijk zijn. Kleu(te)rRijk wil dat doorbreken: leerkrachten leren hoe ze met kleuters wél over verschillen kunnen praten op een laagdrempelige manier. In minder diverse scholen is dat óók nodig, omdat die kinderen sowieso in een diverse maatschappij terechtkomen.”
Kleu(te)rRijk gaat over de kern van opvoeding: kinderen leren samenleven in verschil.”
Masterclass met impact
De aanpak van Kleu(te)rRijk ontstond via onderwijskundig ontwerponderzoek – een iteratief proces van observeren, bijsturen en co-creëren met het werkveld. “We zijn gestart met observaties en interviews in scholen, daarna ontwikkelden we de masterclass samen met experts uit de praktijk,” legt Kato uit. “Elke cyclus leverde nieuwe inzichten op: van de nood aan concreet materiaal tot hoe je met ouders praat over diversiteit.”
De masterclass omvat één volle en drie halve dagen. Opvallend: bij de eerste sessie schuiven ook directies aan. “Zo creëren we een draagvlak,” zegt Hajjar. “Directies die deelnemen, trekken vaak meteen budget uit voor ‘diversiteitssensitief’ materiaal. We werken bewust met het idee van ‘safe space’ én ‘brave space’: een omgeving waar fouten mogen, maar waar ook moed gevraagd wordt om jezelf in vraag te stellen.”
Leerkrachten geven na afloop aan dat ze zich zekerder voelen, zich meer bewust zijn van hun eigen referentiekader en minder ‘handelingsverlegen’ zijn. “Sommigen noemen zich nu zelfs diversiteitsambassadeur van hun team,” lacht Kato. “Ze durven collega’s aanspreken, brengen nieuwe boeken binnen en bouwen mee aan een schoolbreed beleid.”
Klas als oefenplaats
Voor Frieke betekende de masterclass een kantelpunt. “Ik heb geleerd hoe snel we onbewust in stereotypen denken. Als iemand zegt:
‘Die mama is altijd te laat, ja dat zijn die Afrikaanse roots he?’, dan durf ik nu door te vragen. Vroeger zou ik gezwegen hebben, uit beleefdheid of ongemak. Nu voel ik me sterker om woorden te geven aan wat wringt.”
De reacties van kleuters spreken boekdelen. “Zo was er de case van dat kindje dat geen hand wilde geven aan een klasgenoot met een donkere huidskleur. Door in te zetten op representatie en gesprekken en ook de ouders te betrekken, waren ze daarna de beste vriendjes,” vertelt Kato. “Zulke momenten tonen hoe groot de impact is als je verschil niet negeert, maar er taal aan geeft.”
Van klas tot beleid
Kleu(te)rRijk is intussen structureel ingebed in de lerarenopleiding van de AP Hogeschool. Studenten basisonderwijs krijgen een deel van de masterclass in hun curriculum aangeboden. “We willen dat toekomstige leerkrachten niet wachten tot ze voor de klas staan om over diversiteit te leren,” zegt Hajjar. “Het hoort bij hun professionele identiteit.”
Het project inspireerde vervolgonderzoeken zoals Diversiwijs en het 'Erasmus+' project ABC4T, waarin videocoaching wordt ingezet om diversiteitscompetenties te versterken. En de interesse groeit: verschillende organisaties en andere lerarenopleidingen kloppen aan om het materiaal te gebruiken.
“Dit is géén extraatje”, benadrukt Hajjar. “Het gaat over de kern van opvoeding: kinderen leren samenleven in verschil.“
Getriggerd door dit onderzoek?
Voel jij je geïnspireerd door dit spraakmakende artikel? Wil jij of jouw organisatie een stap zetten in een innovatieproces waarbij je ondersteuning kan gebruiken? Neem dan vandaag nog contact op met een Vlaamse hogeschool via bet Blikopener . Wij volgen zo spoedig mogelijk op en zetten het één en ander in beweging. Doen!
Meer weten?
Kennis delen
Onderzoekers die ook les geven, praten met hun studenten meteen over hun ervaringen. Dat is een grote meerwaarde. Uit onderzoek halen de verschillende partijen voordeel: de bedrijven die op de eerste lijn staan tijdens het onderzoek, de hele sector, de studenten die de informatie uit eerste hand krijgen en de studenten die in latere jaren volgen en de cases in hun curriculum krijgen.
Nog spraakmakers?
Smaakt dit interview naar meer? Is je honger naar kennis niet te stillen? Wil je weten hoe andere onderzoekers en bedrijven hebben samengewerkt om innovatieve ideeën om te zetten naar impactvolle projecten?
IMPACT Onderwijs
Met deze uitgave willen de Vlaamse hogescholen graag een aantal projecten in de kijker zetten. Zo kom je het wat en hoe te weten, en ontdek je de impact van ons innoverend hoger onderwijs. Het is de bedoeling jou als lezer, te inspireren en te laten nadenken over hoe een hogeschool jouw organisatie of onderneming kan helpen om de volgende stap te nemen in jouw innovatieproces.
