Leren door verwondering
“Verwondering is de vonk die kennis, taal en creativiteit met elkaar verbindt.” Het is een uitspraak die Erica Andreotti, vakdidactisch onderzoeker bij UCLL meer dan eens herhaalt. Want precies dat vonkje wil ze opnieuw aanwakkeren in de klas. Samen met collega’s van de expertisecel Art of Teaching en met leerkracht Ann Steppe van het Spectrumcollege in Beringen werkte ze de voorbije jaren aan een vernieuwende didactiek die STEM en taal samenbrengt - via verwondering.
Tekst: Katrien Verreyken
Hoe kan dat?
Het uitgangspunt is even eenvoudig als radicaal: leren begint niet altijd bij een probleem dat moet worden opgelost, maar bij iets wat ons intrigeert. “Traditioneel vertrekken STEM-lessen vaak vanuit een uitdaging: er is een probleem, en de leerlingen moeten dat oplossen,” legt UCLL-onderzoeker en lesgever Erica Andreotti uit. “Maar er zijn ook leerlingen die eerder gefascineerd zijn door hoe iets werkt — die niet meteen willen oplossen, maar begrijpen. Dat is een andere manier van kijken, één die veel dichter aansluit bij hoe wetenschappers denken.”
Die verwondering, zegt ze, is geen oppervlakkige wauw-reactie, maar een diepe cognitieve houding. “Ze vertrekt vanuit de vraag ‘hoe kan dat?’, en ze zet leerlingen aan tot observeren, redeneren, en benoemen wat ze zien. Dat maakt ze niet alleen nieuwsgieriger, maar ook taalvaardiger.”
Strategieën van verwondering
Vanuit dat idee ontwikkelde UCLL het project ‘Naar een didactiek van verwondering voor STEM en taal’. De onderzoekers vertaalden academische inzichten uit onder andere het werk van Schinkel, Hadzigeorgiou en Conijn naar de Vlaamse klaspraktijk. Ze wilden weten hoe je die ‘diepe verwondering’ kan stimuleren bij kinderen en jongeren: wat doet dat met hun leren? De antwoorden kregen vorm in een online Praktijkwijzer STEM en Taal - een open platform met uitgewerkte lesvoorbeelden, reflectievragen, en didactische fiches die leerkrachten helpen om verwondering te wekken en te verdiepen. “Het is geen handleiding die je zomaar afdraait,” zegt Erica. “We hopen vooral dat leerkrachten er inspiratie uithalen, dat ze elementen meenemen en vertalen naar hun eigen klascontext.”
In de praktijkwijzer staan ook de acht strategieën van verwondering van Conijn e.a. (2021), die tonen hoe je stap voor stap van verbazing naar begrip gaat: van een prikkelend contrast of onverwachte situatie, over het stellen van eigen vragen, tot het verwoorden en delen van inzichten. “Die strategieën volgen eigenlijk een natuurlijke leercyclus: zien, verbazen, vragen, onderzoeken, begrijpen en delen,” zegt Erica. “Als leerkracht hoef je niet alles te sturen, je moet vooral de ruimte creëren waarin verwondering kan groeien.”
Als jij zelf verwonderd of enthousiast bent over een boek, een film of een verschijnsel, en dat deelt met je leerlingen, geef je dat gevoel door.”
Taal van verwondering
Voor Ann Steppe, leerkracht Nederlands in het Spectrumcollege en mede-onderzoeker binnen het project, was het meteen duidelijk hoe waardevol die benadering is.
“In het onderwijs werken we vaak naast elkaar: taalleerkrachten doen hun ding, wetenschapsleerkrachten het hunne. Maar taal zit in élk vak,” zegt ze. “In een STEM-les helpt taal leerlingen om te benoemen wat ze zien, om verbanden te leggen en om hypotheses te formuleren. En tegelijk kan STEM taal prikkelen: het geeft context, beelden, ervaringen waarover leerlingen kunnen praten en schrijven.”
Samen met Erica testte ze verschillende lespakketten uit in de eerste graad secundair onderwijs. Eén daarvan draaide rond de geluiden van de sterren. “De leerlingen kregen eerst wetenschappelijke achtergrond: wat weten we over trillende sterren en hun klankkleur? Daarna moesten ze een gedicht en een rap schrijven over de sterren. Ze programmeerden hun eigen melodie met stergeluiden, schreven de tekst, en brachten die voor de klas. In het begin vonden ze dat spannend, maar het resultaat was ongelooflijk mooi. Ze waren trots, enthousiast, en ze leerden ondertussen ook iets over metaforen, ritme en expressie. Dat is pure verwondering in actie.”
Als leerkracht hoef je niet alles te sturen, je moet vooral de ruimte creëren waarin verwondering kan groeien.”
Het vertrouwde onvertrouwd maken
Verwondering hoeft niet altijd spectaculair te zijn. Soms zit ze in kleine didactische keuzes: iets vertrouwd vanop afstand bekijken, of een gewone situatie in vraag durven stellen. “Een van de krachtigste strategieën vind ik ‘het vertrouwde onvertrouwd maken’,” vertelt Ann. “Neem iets alledaags, zoals een populair liedje. Iedereen kent het, maar als je leerlingen vraagt om te kijken naar de taal, naar de beelden en metaforen in dat nummer, dan openen zich nieuwe lagen. Ze ontdekken hoe taal werkt, hoe beeldspraak betekenis creëert. Dat is taalbeschouwing op een heel natuurlijke manier.”
Leren door te vertragen
Een belangrijke les die uit het project groeide, is dat verwondering tijd vraagt. “Leraren hebben vaak de reflex om snel naar het juiste antwoord te gaan,” zegt Erica. “Maar verwondering verdraagt traagheid. Je moet durven stilvallen, luisteren, observeren, zonder dat je al weet waar het heen gaat. Dat voelt soms tegennatuurlijk in een onderwijssysteem dat draait op efficiëntie en leerplandoelen, maar het levert veel op: leerlingen die écht denken, redeneren en reflecteren.”
Dat vertraagde leren blijkt ook heilzaam voor leerlingen met een andere thuistaal. “Wij hebben veel anderstalige jongeren op school,” zegt Ann. “Zij zijn zich niet altijd bewust dat ze aan taal aan het werken zijn, maar net die creatieve opdrachten maken het toegankelijk. Ze doen vanzelf aan taal — door te beschrijven, te creëren, te presenteren... Dat geeft zelfvertrouwen.”
Samen leren ontwerpen
De didactiek van verwondering werd niet enkel ontwikkeld voor leerkrachten, maar ook met hen. UCLL werkt met zogeheten ‘teacher design & research teams’, waarin studenten uit de lerarenopleiding secundair onderwijs samenwerken met mentoren uit het werkveld.
“Enkele teams ontwikkelden een lespakket voor STEM of taal, met begeleiding vanuit de hogeschool,” legt Erica uit. “De studenten voerden daarna een klein praktijkonderzoek uit in hun stageschool: wat werkte, wat niet, hoe reageerden de leerlingen? Die iteratieve aanpak maakte het onderzoek heel concreet én betekenisvol.”
Meer motivatie, meer eigenaarschap
De effecten van die aanpak zijn duidelijk voelbaar. “Mijn leerlingen zijn veel gemotiveerder,” zegt Ann. “Bij traditionele lessen is de drive vaak beperkt, maar door die kruisbestuiving hebben ze een extra stimulans om creatief met taal bezig te zijn, want het sluit meer bij hun interesses aan. Bovendien merk ik dat de leerstof beter blijft hangen en dat ze hun kennis makkelijker overdragen naar andere contexten.”
Ze herinnert zich een project over lichtvervuiling: “We bekeken het thema vanuit biologie, fysica en maatschappijleer. Nadien moesten de leerlingen een kort verhaal schrijven waarin dat thema een rol speelde. Normaal hoor je dan al snel: ‘ik weet niet wat ik moet schrijven’. Nu vloeiden de ideeën vanzelf, want ze hadden zoveel aanknopingspunten. De verwondering voedde hun verbeelding.”
De volgende stap
Het project rond de didactiek van verwondering liep van 2021 tot 2024, maar Erica ziet het niet als afgerond. “We willen verder bouwen. We hebben gezien hoe taal en STEM elkaar versterken; nu willen we ook kunst mee in dat gesprek brengen. Niet als versiering, maar als gelijkwaardige partner. Denk aan storytelling of muziek om complexe wetenschappelijke concepten toegankelijk te maken. Verwondering is de brug.”
Ann knikt: “Je hoeft als leerkracht geen uren vrij te maken om dat te doen. Het begint bij je eigen houding. Als jij zelf verwonderd of enthousiast bent over een boek, een film of een verschijnsel, en dat deelt met je leerlingen, geef je dat gevoel door. Die kleine momenten van verwondering kunnen het verschil maken.”
Getriggerd door dit onderzoek?
Voel jij je geïnspireerd door dit spraakmakende artikel? Wil jij of jouw organisatie een stap zetten in een innovatieproces waarbij je ondersteuning kan gebruiken? Neem dan vandaag nog contact op met een Vlaamse hogeschool via bet Blikopener . Wij volgen zo spoedig mogelijk op en zetten het één en ander in beweging. Doen!
Meer weten?
Kennis delen
Onderzoekers die ook les geven, praten met hun studenten meteen over hun ervaringen. Dat is een grote meerwaarde. Uit onderzoek halen de verschillende partijen voordeel: de bedrijven die op de eerste lijn staan tijdens het onderzoek, de hele sector, de studenten die de informatie uit eerste hand krijgen en de studenten die in latere jaren volgen en de cases in hun curriculum krijgen.
Nog spraakmakers?
Smaakt dit interview naar meer? Is je honger naar kennis niet te stillen? Wil je weten hoe andere onderzoekers en bedrijven hebben samengewerkt om innovatieve ideeën om te zetten naar impactvolle projecten?
IMPACT Onderwijs
Met deze uitgave willen de Vlaamse hogescholen graag een aantal projecten in de kijker zetten. Zo kom je het wat en hoe te weten, en ontdek je de impact van ons innoverend hoger onderwijs. Het is de bedoeling jou als lezer, te inspireren en te laten nadenken over hoe een hogeschool jouw organisatie of onderneming kan helpen om de volgende stap te nemen in jouw innovatieproces.
