Zitten is het nieuwe roken, en onze scholen zijn het grootste risico.
In Vlaamse scholen zitten kinderen en jongeren gemiddeld zes tot acht uur per dag. Voor velen geldt: van de ochtendbel tot het einde van de lesdag is zitten de standaard. En dat heeft gevolgen. Vital Schools, een praktijkgericht wetenschappelijk onderzoek van Howest, wil daar verandering in brengen. Het project onderzoekt hoe leerlingen minder lang stil kunnen zitten en meer kunnen bewegen in klascontext – en hoe scholen dat structureel kunnen integreren.
Tekst: Katrien Verreyken
Ik merkte hoe vaak mijn leerlingen stilzaten en hoe snel sommigen afdwaalden. Ik heb dan de Vital Schools-opleiding gevolgd en meteen voelde ik: dit kunnen we vertalen naar onze school."
Gert Muylle, lector en projectleider van Vital Schools, ziet een dringende noodzaak. “Zelf geef ik aan de hogeschool les over bewegen in het kleuter- en lager onderwijs. Toen we ons verdiepten in de cijfers, werd duidelijk dat kinderen te veel zitten - vaak meer dan zes uur op een dag in het basisonderwijs, acht uur in het secundair. Dat is schadelijk voor hun gezondheid én hun concentratie. Zelfs onze kleuters leren we onbewust om lang te zitten, terwijl we net beweging willen integreren. Het idee van Vital Schools is eigenlijk ontstaan vanuit die paradox.”
Beweegvriendelijk onderwijs
De uitdaging was meteen duidelijk: hoe krijgen leerkrachten en directies een cultuur van beweegvriendelijk onderwijs geïmplementeerd zonder de leskwaliteit te verliezen? “Het is niet eenvoudig,” zegt Gert. “Lesgeven in beweging vereist bewust klasmanagement: duidelijke stop- en startsignalen, korte instructies, visuele 'cues'. Leerkrachten moeten zelf dynamisch en flexibel zijn. Als dat lukt, merk je dat leerlingen geconcentreerder zijn en dat de klasroutine intact blijft.”
Het traject start met een beweegscan: de beginsituatie van de school wordt in kaart gebracht, inclusief zit-/sta-/beweegmix, infrastructuur en schoolcultuur. Vervolgens werken scholen in co-creatie aan actieplannen, met drie kernpijlers: een beweegvriendelijke klasomgeving, actieve werkvormen en beweegtussendoortjes. “Bij een pilootschool hebben we de klasopstelling volledig herzien,” vertelt Gert. “Losse stoelen, mobiele zit- en statafels, zodat leerlingen flexibel kunnen schakelen tussen zitten, staan en bewegen. Een simpele maatregel: klas- en lesmateriaal in bakjes verdelen en over de klas verspreiden, zodat kinderen regelmatig even rechtstaan. Het klinkt klein, maar het creëert een significante impact op hun gezondheid.”
Beweegtussendoortjes
Actieve werkvormen zijn een tweede pijler. “Hierbij wordt een klein onderdeel van de les omgezet in een minder sedentaire vorm,” aldus Gert. “In een les Engels over kledij kan je een oefenmoment inplannen waarbij de leerlingen rechtstaand en in duo de verschillende kledingstukken bij elkaar benoemen. De kunst is dat dit korte, goed geplande interventies zijn die het leerproces ondersteunen in plaats van verstoren.”
We zien dat door beweegmomenten de concentratie stijgt én dat stille leerlingen plots durven spreken.”
Beweegtussendoortjes vormen de derde pijler en zijn korte breaks of nudges om leerlingen te stimuleren van hun stoel te komen. “Een kwaliteitsvol tussendoortje duurt maximaal 3 à 5 minuten: dit kan zowel energieopwekkend zijn, maar even goed concentratieverhogend of houdingsvormend. Ze creëren allemaal hetzelfde effect: meer energie, een betere focus en een nieuwe manier van omgaan met klassikale routines.”
Beweeglijke werkvormen
Eén van de secundaire scholen die mee instapte in Vital Schools, is het Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartinstituut in Brugge. Leerkracht LO en Engels Nina Vandendorpe was pionier, samen met haar collega Gudrun Decoodt (Frans, Duits). Ze geven ook samen in co-teaching het vak talen in de basisoptie. Nina herinnert zich het begin: “Ik merkte hoe vaak mijn leerlingen stilzaten en hoe snel sommigen afdwaalden. Ik heb dan de Vital Schools-opleiding gevolgd bij HOWEST, en meteen voelde ik: dit kunnen we vertalen naar onze school."
"Ik ben dan beginnen zoeken hoe ik dingen anders kon aanpakken qua lesopdrachten en meubilair, en heb Gudrun mee in het bad getrokken.”
Hun repertoire aan beweeglijke werkvormen groeide snel: stellingen innemen door links of rechts in de klas te gaan staan, bij True/False-vragen in de lessen Engels aan de manier waarop je rechtstaat je antwoord tonen – wat tot boeiende klasdiscussies leidt. Post-its met ideetjes voor schrijfopdrachten op je trui kleven en daarmee rondwandelen om andere leerlingen op ideeën te brengen, verbetersleutels van oefeningen op de hoge kasten in het leslokaal leggen,…
Gudrun vult aan: “Het mooie is dat het didactisch is. We doen geen losse tussendoortjes om te vullen: onze beweegmomenten dienen de leervaardigheid. Bij dialogen in de taallessen staan onze leerlingen al automatisch recht. Wie klaar is met een oefening, gaat achteraan staan tot we klassikaal verbeteren. Zo zie je meteen wie er mee is.”
Meer rust en focus
Het effect bleef niet uit. “Introverte leerlingen die zich niet altijd durven uiten, durfden nu ineens wél,” ondervond Gudrun. “En beweeglijke leerlingen vinden rust en focus, omdat ze regelmatige micro-beweging hebben. En nog een leuk neveneffect: onze relatie met de leerlingen wordt sterker.”
In Vlaamse scholen is lang stil zitten nog altijd de norm, en dat is simpelweg ongezond.”
De aanpak bleef niet binnen hun eigen klassen. Het duo creëerde een ‘Vital Wall’ in de leraarskamer met foto’s en inspiratie voor beweegmomentjes en organiseerden ook een beweegchallenge. “Heel wat collega’s stapten ondertussen mee in — inclusief de directie, die beweegbare bureaus installeerde en zelfs beweegtussendoortjes in de vergaderingen introduceerde.”
Nina: “We kregen zelfs ondersteuning van de provincie West-Vlaanderen, waardoor we twee uur per week structureel aan Vital Schools mogen werken. We geven webinars voor zij-instromers, studenten en collega’s uit andere scholen en
delen onze voorbeelden.”
Andere complexiteit, zelfde winst
Beweegvriendelijk werken in het secundair vraagt wel een andere didactiek dan in de lagere school. “Je werkt met abstractere leerinhouden en leerkrachten zijn vaak niet opgeleid in bewegend lesgeven,” merkt Gert op. “Maar het werkt net zo goed — als je vertrekt vanuit vertrouwen en professionele ruimte.”
De Brugse leerkrachten bevestigen dat. “Het is kwestie van goede, heldere én visuele instructies geven,” zegt Gudrun. “Na een tijdje hoef je amper nog uit te leggen: routines zitten erin. En mislukt iets? Dan probeer je opnieuw.”
Preventie als doel
De ambitie is duidelijk: Vital Schools structureel inbedden in Vlaamse scholen. “We focussen niet op bewijzen dat bewegen leerresultaten verhoogt,” verduidelijkt Gert.
“Onze missie is preventie: zorgen dat kinderen en jongeren gezond kunnen opgroeien én dat langdurig zitten en nek- en rugproblemen niet de standaard worden. Kennis is belangrijk, maar hoe we die overbrengen moet gezond, dynamisch en toekomstbestendig zijn.”
Getriggerd door dit onderzoek?
Voel jij je geïnspireerd door dit spraakmakende artikel? Wil jij of jouw organisatie een stap zetten in een innovatieproces waarbij je ondersteuning kan gebruiken? Neem dan vandaag nog contact op met een Vlaamse hogeschool via bet Blikopener . Wij volgen zo spoedig mogelijk op en zetten het één en ander in beweging. Doen!
Meer weten?
Kennis delen
Onderzoekers die ook les geven, praten met hun studenten meteen over hun ervaringen. Dat is een grote meerwaarde. Uit onderzoek halen de verschillende partijen voordeel: de bedrijven die op de eerste lijn staan tijdens het onderzoek, de hele sector, de studenten die de informatie uit eerste hand krijgen en de studenten die in latere jaren volgen en de cases in hun curriculum krijgen.
Nog spraakmakers?
Smaakt dit interview naar meer? Is je honger naar kennis niet te stillen? Wil je weten hoe andere onderzoekers en bedrijven hebben samengewerkt om innovatieve ideeën om te zetten naar impactvolle projecten?
IMPACT Onderwijs
Met deze uitgave willen de Vlaamse hogescholen graag een aantal projecten in de kijker zetten. Zo kom je het wat en hoe te weten, en ontdek je de impact van ons innoverend hoger onderwijs. Het is de bedoeling jou als lezer, te inspireren en te laten nadenken over hoe een hogeschool jouw organisatie of onderneming kan helpen om de volgende stap te nemen in jouw innovatieproces.
